સફારી : જ્ઞાનના યુગનો કરુણ અંત

 સફારી: જ્ઞાનના યુગનો કરુણ અસ્ત અને ગુજરાતી ભાષાનો અફર શોક

                             ગુજરાતી ભાષાના જ્ઞાનપ્રેમીઓ, જિજ્ઞાસુ વાચકો અને વિજ્ઞાન રસિકો માટે એક અત્યંત હૃદયદ્રાવક સમાચાર છે. "સફારી" મેગેઝીન, જે દાયકાઓથી વિજ્ઞાન, જનરલ નોલેજ, ગણિત અને ઇતિહાસ જેવા ગહન વિષયોને અત્યંત સરળ અને સુગમ શૈલીમાં ગુજરાતી વાચકો સુધી પહોંચાડતું હતું, તેણે પોતાના "અંક નંબર ૩૬૯" સાથે અંતિમ વિદાય લીધી છે. આ સમાચાર જાણે ગુજરાતી ભાષામાં જ્ઞાનનો એક મોટો આધારસ્તંભ અનાથ થઈ ગયો હોય તેવો અહેસાસ કરાવે છે, એક એવો શૂન્ય અવકાશ સર્જાયો છે જેને ભરવો કદાચ અશક્ય બનશે.

 જ્ઞાનનો ખજાનો, વેચાણનો કરુણ અંત : ક્યાં ભૂલ થઈ ?

                         નગેન્દ્ર વિજય સાહેબ દ્વારા સ્થાપિત અને સતત પ્રેમ તથા સમર્પણ ભાવથી સંચાલિત "સફારી", એક સમયે મહિને ૭૦,૦૦૦ નકલોનો વિશાળ વ્યાપ ધરાવતું હતું. તે ખરેખર જ્ઞાનનો એક એવો અમૂલ્ય ખજાનો હતો જેણે અસંખ્ય ગુજરાતી વાચકોના મનમાં જિજ્ઞાસા પ્રગટાવી અને તેમને વિજ્ઞાન જેવા જટિલ વિષયોને સરળતાથી સમજવામાં મદદ કરી. પરંતુ, આજે તેનું વેચાણ ઘટીને છઠ્ઠા ભાગનું જ રહી ગયું, જે તેના અકાળ અવસાનનું સૌથી મોટું અને કરૂણ કારણ બન્યું.

                       આજના યુગમાં, જ્યાં નેટફ્લિક્સ, હોટસ્ટાર જેવી ઓટીટી પ્લેટફોર્મ્સના સબસ્ક્રિપ્શન પાછળ હજારો રૂપિયા ખર્ચ કરવા લોકો સહર્ષ તૈયાર હોય છે, ત્યાં માત્ર ૧૦૦ રૂપિયામાં તમારા બાળક કે તમને 'ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ' જેવું અદભૂત જ્ઞાન આપતું માસિક લવાતું નથી, તે એક કડવી અને વિચારણીય વાસ્તવિકતા છે. આ ક્યાંક ને ક્યાંક આપણી પ્રાથમિકતાઓમાં આવેલા ભયાવહ પરિવર્તનનો સંકેત આપે છે – મનોરંજન સર્વોપરી બન્યું છે અને જ્ઞાન ક્યાંક પાછળ છૂટી ગયું છે.

આઇન્સ્ટાઇનથી સામાન્ય વાચક સુધી : જ્ઞાનની સરળતાનો પર્યાય

                                "સફારી"ની સૌથી મોટી અને અનન્ય વિશેષતા તેની "સરળ, સુગમ અને અત્યંત આકર્ષક ભાષાશૈલી" હતી. જ્યારે આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇનની "થિયરી ઓફ રિલેટિવિટી" વિશે એમ કહેવાતું હતું કે તેને વિશ્વમાં માત્ર ત્રણ જણાં જ સમજી શકે છે, ત્યારે નગેન્દ્ર વિજય સાહેબે તેને "સફારી"માં એવી રીતે ગુજરાતીમાં સમજાવી કે, "જાણે સો વર્ષની ડોશીમાં ચોખ્ખા ઘીનો શીરો ગળે ઉતારે એમ અમને ઉતરી ગઈ." વિજ્ઞાનનો વિદ્યાર્થી ન હોવા છતાં પણ, ઘણા વાચકોને ગહન સિદ્ધાંતો સરળતાથી સમજાઈ ગયા, જે તેમની અજોડ લેખનશૈલીનો પુરાવો છે.

                         "સફારી"ની ભાષા એકદમ સરળ, સમજાય એવી, કોઈ પાંડિત્યના બોજ વિનાની અને કહેવતો-રૂઢિપ્રયોગોથી તરબતર રહેતી. અનેકવાર એવા પ્રસંગો બન્યા છે કે, વાચકોએ એક જ બેઠકે આખું મેગેઝીન વાંચી નાખ્યું હોય. "સફારી"માં કોઈ માહિતી કે ભાષાની ભૂલ કાઢવી લગભગ અશક્ય હતું, જે તેની સંશોધન પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાનું પ્રતિક છે.

નૈતિકતા અને જાહેરાતમુક્ત પરંપરા : સરસ્વતીનો સાચો ઉપાસક

                         "સફારી"નું એક અગત્યનું અને પ્રશંસનીય પાસું હતું કે તેમાં કોઈ જાહેરાત છાપવામાં આવતી ન હતી. આ પરંપરા છેક ૩૬૯માં અંક સુધી અણનમ રહી. નગેન્દ્ર વિજય સાહેબની નૈતિકતા અને સિદ્ધાંતો દ્રઢ હતા. તેમને કોઈ જાહેરાતમાં બહેન-દીકરીનો અનુચિત ઉપયોગ થાય તેનાથી નારાજગી હતી. વળી, તેઓ સ્પષ્ટપણે કહેતા કે, "શેમ્પૂમાં પ્રોટીન હોય છે એવી એડ હું એક વિજ્ઞાનનાં સામયિકમાં કેવી રીતે છાપી શકું?" શું ગજબનું નૈતિક બળ ! આ દર્શાવે છે કે તેમણે લક્ષ્મી (ધન) કરતાંય સરસ્વતી (જ્ઞાન) ને સર્વોચ્ચ પ્રાધાન્ય આપ્યું. આવા શુદ્ધ હેતુવાળા મેગેઝીનનું બંધ થવું એ સ્વાભાવિકપણે દુઃખદ છે અને સમાજ માટે એક મોટી ખોટ છે.

આજની પેઢી અને જ્ઞાનનું વિસ્મરણ : એક આત્મમંથનનો સમય

                          "સફારી"નો જન્મ ૧ ઓગસ્ટ ૧૯૮૦ના રોજ થયો હતો અને ૧ જૂન ૨૦૨૫ના રોજ તેણે અંતિમ શ્વાસ લીધા. IPL સિઝનમાં એપ પર "ફેન્ટસી ટીમ" બનાવતી કે રીલમાં જીવન ભાળતી આજની પેઢીએ કદાચ "સફારી" વાંચ્યું નહી હોય. પરંતુ, જેણે આ મેગેઝીનનો એક અંક પણ વાંચ્યો હશે, તે આ સામયિકને કદાપિ ભૂલી ન શકે. "દરરોજ ૩ જીબી ડેટા વાપરતાં ગુજરાતી માણસે ૦.૦૦૧ જીબી મગજ વાપર્યું હોત તો "સફારી" મેગેઝીન હજુ સદીઓ સુધી જીવંત રહ્યું હોત !" આ કડવી વાસ્તવિકતા આપણને સૌને આત્મમંથન કરવા પર મજબૂર કરે છે.

નગેન્દ્ર વિજય સાહેબ જેવી જ્ઞાનની હસ્તીનું કાર્ય બંધ થવું એ ગુજરાત માટે એક ક્યારેય ન ભૂલાય તેવો ઘા છે. 

ભવિષ્યની આશા : "સફારી" ના વારસાને જીવંત રાખવાના પ્રયાસો

આપણે સૌએ આ અમૂલ્ય સામયિક અને તેના જ્ઞાનના વારસાને બચાવવા માટે સામૂહિક પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. કેટલાક સૂચનો અહીં આપવામાં આવ્યા છે :

1. શૈક્ષણિક સંસ્થાઓનું યોગદાન : જો ગુજરાતની દરેક શાળા, પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને કોલેજો "સફારી"નું લવાજમ ભરે, તો તે એકલા જ ૭૦,૦૦૦ નકલ સુધી પહોંચી શકે છે. આનાથી યુવા પેઢીમાં વિજ્ઞાન અને જ્ઞાન પ્રત્યેની ભૂખ પણ જાગૃત થશે.

2. ઊંચા લવાજમ દ્વારા સહયોગ : જે સાચા અર્થમાં "સફારી"નું મહત્વ સમજે છે, તેઓ એક નકલના ૩૦૦ રૂપિયા (ત્રણ ગણી રકમ) ખર્ચવા પણ તૈયાર છે. આવા જ્ઞાનપ્રેમી વાચકોનો સહયોગ મેગેઝીનને ફરીથી જીવંત રાખી શકે છે.

3. ડિજિટલ આવૃત્તિ : "સફારી"ની પીડીએફ કે અન્ય ડિજિટલ આવૃત્તિ શરૂ કરી શકાય. લવાજમ ભરીને તેને ઓનલાઈન વાંચી શકાય, જેથી પ્રિન્ટિંગ ખર્ચ ઘટે, પર્યાવરણને પણ મદદ મળે અને તેની પહોંચ પણ વિશ્વભરમાં વિસ્તરે.

                                વિજ્ઞાન જેવા અતિ આવશ્યક વિષયથી ગુજરાતીઓને અલિપ્ત રાખવાનું પાપ આપણી પેઢીના માથે લખાયું તેનો શોક રહેશે. "સફારી"એ સાબિત કર્યું કે વિજ્ઞાન અઘરો વિષય નથી, અને તેમાં કોઈ વિષય પરનું લખાણ વાચકને ન સમજાય એવું કદી બન્યું નથી. તેના રંગીન ચિત્રો, ફોટા, કોષ્ટકો, બોક્સ આઇટમ અને ઉત્કૃષ્ટ ડિઝાઇન - બધું જ અનન્ય હતું.

                         આશા રાખીએ કે આ જ્ઞાનનો દીવો ફરીથી પ્રજ્વલિત થાય અને "સફારી" કોઈ નવા સ્વરૂપે ગુજરાતી ભાષાના વાચકો સુધી પહોંચતું રહે. શું આપણે સૌ આ જ્ઞાનના વારસાને જીવંત રાખવા માટે પ્રતિબદ્ધ છીએ ?

@દિનેશ ચૌહાણ